Legitieme portie: geen vordering, maar een goederenrechtelijke aanspraak
Het inroepen van de legitieme portie onder het oude erfrecht (tot 1 januari 2003) leidt niet tot een vordering, maar tot een goederenrechtelijke aanspraak. Dit heeft de Hoge Raad recent bepaald (17 april 2026, nr. 25/00767). Wat was er aan de hand? De vader van Xavier en Xander is in 1995 overleden en tot de nalatenschap behoort de woning. Bij testament had vader zijn echtgenote, tevens de moeder van beide kinderen, tot enig erfgenaam benoemd. Xavier en Xander hebben een beroep gedaan op hun legitieme portie, maar de nalatenschap is nooit verdeeld. Wat is het gevolg als moeder komt te overlijden in 2019?
Volgens de kinderen had hun moeder vanwege overbedeling een schuld aan hen. Die schuld moest worden opgehoogd met rente en gecorrigeerd met de werkelijke waarde van de woning bij overlijden van de vader. De Hoge Raad besliste echter dat de kinderen geen recht op geld hadden van hun moeder, maar medegerechtigd waren tot de nalatenschap van hun vader. Er was dus geen (rentedragende) vordering op moeder. Wel was er sprake van een direct belang in de onderliggende bezittingen, zoals de woning. In deze zaak betekende dit dat de waarde van de woning voor 4/9 deel buiten de nalatenschap van de moeder viel, omdat de kinderen daar al een aandeel in hadden als legitimaris. Ook een ander punt strandt; het beroep dat Xavier had gedaan op de partnervrijstelling vanwege mantelzorg en samenwonen.
En wat als er wél een vorderingsrecht was geweest?
Onder het huidige erfrecht is er wel sprake van een vorderingsrecht voor een legitimaris. Moet dit dan in box 3 worden aangegeven? Het antwoord daarop is ontkennend, aldus Kennisgroepstandpunt KG:202:2026:4. Zolang een onterfd kind geen aanspraak maakt op zijn legitieme portie – en dus niet vaststaat dat de legitieme portie daadwerkelijk zal worden opgeëist – is het niet mogelijk voor de erfgenamen om de aanspraak op de legitieme portie als schuld in box 3 in aanmerking te nemen. Zodra de legitimaris zijn legitieme portie opeist, ontstaat er wel een belaste vordering en aftrekbare schuld in box 3. Deze werkt echter niet terug in de tijd, zodat eerdere jaren tussen het overlijden en het moment van opeisen fiscaal ongewijzigd blijven. Uiteraard geldt dit alleen voor zover de schuld aan de legitimaris bij andere erfgenamen dan de langstlevende ouder terechtkomt.